M. de Fourcroy - Élemens d'Histoire Naturelle et de Chimie - 1786

De opera die voor ons ligt is L'Élémens d’histoire naturelle et de chimie van Antoine-François de Fourcroy, uitgegeven te Parijs in 1786 bij de boekhandelaar Gaspard-Joseph Cuchet. Het is meteen belangrijk een detail te preciseren: het gaat niet om een boek uit de negentiende eeuw, maar om een werk uit de tweede helft van de achttiende eeuw, precies uit 1786. En juist deze chronologische plaatsing maakt het bijzonder aanzienlijk: het volume ontspringt immers in een van de meest fascinerende momenten uit de Europese geschiedenis, wanneer de Verlichtingscultuur het begrip van de natuur, geneeskunde en wetenschap ingrijpend aan het veranderen is.

De auteur: Antoine-François de Fourcroy

Antoine-François de Fourcroy werd geboren in Parijs in 1755. Zoon van een apotheker begon hij medicijnen te studeren en behaalde hij in 1780 het doctoraat, maar zijn echte roeping werd al snel de chemie. Hij was leerling van Jean-Baptiste-Michel Bucquet, een van de pioniers van het Parijse chemische onderwijs, en begon in het laboratorium van zijn meester privélessen te geven.

Zijn carrière verliep razendsnel. In 1784 volgde hij P. J. Macquer op als docent chemie aan de Jardin du Roi, een van de belangrijkste wetenschappelijke centra van Frankrijk. Zijn lezingen trokken een groot publiek aan dankzij zijn buitengewone vermogen om wetenschappelijke kwesties die toen extreem complex waren, begrijpelijk te maken. In 1785 trad hij bovendien toe tot de Académie Royale des Sciences.

Fourcroy was niet alleen een wetenschapper: hij was ook een grote populariseerder. Zijn ambitie was chemie buiten laboratoria en de beperkte kring van specialisten te brengen, en chemie om te vormen tot een ordentelijke, onderwijbare en toegankelijke discipline. De Société d'Histoire de la Pharmacie benadrukt precies de fundamentele rol die zijn lessen en zijn werken speelden in de verspreiding van de “nieuwe chemie.”

Het werk en zijn inhoud

Het boek is ontstaan uit een cyclus lessen die Fourcroy in zijn eigen laboratorium was begonnen te geven. De eerste versie, gepubliceerd in 1782, droeg de titel Leçons élémentaires d'histoire naturelle et de chimie. De tweede uitgave, waartoe het gefotografeerde volume behoort, werd grondig uitgebreid en droeg de titel Élémens d'histoire naturelle et de chimie. Het werd in vier tommen gepubliceerd. Het vierde tome bevat meer dan vijfhonderd pagina's en gaat gepaard, in de volledige uitgave, met wetenschappelijke platen.

Het belang van de titel is al veelzeggend. Fourcroy beschouwt chemie niet als een geïsoleerde discipline: hij relateert het aan natuur, geneeskunde en de systematische studie van verschijnselen in de fysieke wereld. Zijn bedoeling was een methodisch kader te bouwen van beschikbare chemische kennis en de verschillende theorieën die destijds bestonden met elkaar te confronteren.

Dus hebben we hier een boek dat behoort tot een fase van wetenschappelijke transitie. Eeuwenlang werd de natuur geïnterpreteerd via categorieën die van de traditie waren afgeleid; in de achttiende eeuw begonnen de wetenschappers echter observeerbare resultaten, herhaalbare experimenten, strikte classificaties en een gemeenschappelijke wetenschappelijke taal te eisen.

Het verband met Lavoisier en de revolutie van de chemie

Om werkelijk de waarde van dit werk te begrijpen, moet het geplaatst worden in de context van de zogeheten chemische revolutie.

Een van de hoofdrolspelers in deze transformatie was Antoine-Laurent Lavoisier. Fourcroy kende Lavoisier uit de directe nabijheid en na een aanvankelijke periode van aarzeling sloot hij zich in 1786 aan bij zijn antiphlogistische theorie. Nadien werkte hij samen met Lavoisier, Guyton de Morveau en Claude-Louis Berthollet aan de Méthode de nomenclature chimique uit 1787, bedoeld om de nieuwe chemie een veel meer rationele taal te geven.

Deze stap is fundamenteel. De wetenschap ontdekte niet alleen nieuwe stoffen: ze leerde ze benoemen en op een nieuw manier ordenen. De taal werd een instrument van kennis.

Het is treffend dat, slechts drie jaar na deze uitgave, in 1789, Lavoisier zijn beroemde Traité élémentaire de chimie publiceerde, eveneens bij Cuchet. Het boek van Fourcroy plaatst zich dus in het hart van dat intellectuele seizoen dat de moderne chemie een van zijn grondbeginselen zou geven.

De drukker, de boekhandelaar en de cultuur van het boek

Op de titelpagina staat de zin “Chez Cuchet, Libraire, rue & hôtel Serpente”. Het gaat om Gaspard-Joseph Cuchet, de Parijse boekhandelaar actief in de tweede helft van de achttiende eeuw. De bronnen situeren hem aan de rue et hôtel Serpente, een adres dat later verbonden werd met zijn uitgeverijactiviteit.

Het is opportuun de rol van de boekhandelaar te onderscheiden van die van de drukker strikt genomen: de titelpagina identificeert Cuchet als boekhandelaar/uitgever, maar laat niet toe hem materieel verantwoordelijk te maken voor de typografie en druk. Die onderscheiding is belangrijk omdat in de achttiende eeuw de productie van een boek vaak een netwerk van verschillende figuren betrof: auteur, drukker, boekhandelaar, graveurs en andere ambachtslieden.

Cuchet was overigens geen marginale naam in het Parijse wetenschappelijke uitgeverijlandschap. Zijn catalogus omvatte werken van groot belang en enkele jaren later zou hij ook het Traité élémentaire de chimie van Lavoisier publiceren. Zijn bibliotheek bevond zich dus binnen dat Parijse circuit waarin wetenschappelijke, filosofische en politieke ideeën snel rondgingen.

Een boek aan de vooravond van de Revolutie

De datum 1786 geeft het volume een extra historisch fascinerend tintje. Het scheelde slechts drie jaar tot de Franse Revolutie van 1789.

De wereld waarin Fourcroy schrijft, is nog die van het Ancien Régime, maar de culturele fundamenten ervan veranderen reeds. Het Verlichtingsdenken heeft het idee verspreid dat rede en observatie systematisch op de werkelijkheid kunnen worden toegepast. De Encyclopédie van Diderot en d'Alembert, gepubliceerd in de eerder decennia, had bijgedragen aan het transformeren van kennis in een gezamenlijk project van classificatie en verspreiding van weten.

Fourcroy belichaamt dit geesteskrachtig: wetenschap moet niet alleen praktisch worden bedreven, maar ook onderwezen, ordelijk en verspreid worden.

Het is opvallend dat dezelfde man die in de jaren tachtig van de achttiende eeuw onder de laboratoria en wetenschappelijke leerzalen werkt, na 1789 direct terechtkomt in de politieke geschiedenis van Frankrijk. Tijdens de Revolutie nam hij deel aan het politieke leven en in 1793 trad hij toe tot de Nationale Conventie. Later, onder Napoleon, kreeg hij belangrijke verantwoordelijkheden op het gebied van onderwijs en droeg hij bij aan de reorganisatie van het wetenschappelijk onderwijs.

Het persoonlijke verhaal van Fourcroy wordt zo bijna een brug tussen twee tijdperken: de wetenschappelijke Verlichting en het Franse, revolutionaire en napoleontische Frankrijk.

De impact van het werk

Het belang van Les Élémens ligt niet alleen in de afzonderlijke wetenschappelijke informatie die in de tekst is ingebed, waarvan velen later achterhaald zouden worden. Hun historische waarde ligt vooral in het vermogen om een discipline die in volle transformatie verkeert te systematiseren en te verspreiden.

Fourcroy was in dit opzicht een van de grote tussenpersonen van de wetenschappelijke revolutie. Zijn lessen bereikten een breed publiek en zijn boeken maakten de ideeën die in laboratoria en academies werden besproken mogelijk om veel verder te circuleren dan de plek waar ze waren bedacht. De Société d'Histoire de la Pharmacie herinnert dat hij meer dan 150 wetenschappelijke memoires publiceerde, vele samen met Louis-Nicolas Vauquelin, zijn leerling en medewerker.

Het boek getuigt dus van een diepe verandering: wetenschappelijke kennis wordt steeds publiekelijker, methodischer en internationaler.

Een voorwerp dat de geschiedenis vertelt

Vandaag naar dit volume kijkend betekent dus kijken naar iets dat verder gaat dan een oud chemie-boek.

De titelpagina bewaart het materiële spoor van een tijdperk: de typografische samenstelling, het papier, de inkt, de rigoureuze ordening van de inscripties, de aanduiding van het privilege van de Académie Royale des Sciences en de redactionele formule geven ons terug de wereld van de wetenschappelijke druk van de achttiende eeuw.

En vooral draagt het boek een buitengewone historische toevalligheid met zich mee: terwijl deze bladzijden in Parijs werden gedrukt, naderde de oude Europese samenleving een van de grootste breuken uit zijn eigen geschiedenis. Enkele jaren scheiden dit volume van de bestorming van de Bastille, van de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger, en van de politieke transformatie van Frankrijk.

De geschiedenis van de wetenschap en de politieke geschiedenis, ogenschijnlijk ver uit elkaar, ontmoeten elkaar zo in hetzelfde object.

Conclusie

Les Élémens d'histoire naturelle et de chimie van Fourcroy kunnen worden beschouwd als een privilegiërende getuigenis van de periode waarin de Verlichtingsrede begon te transformeren in de moderne wetenschappelijke methode.

De auteur, arts, chemicus en buitengewoon bruggenbouwer van kennis; de boekhandelaar Cuchet, ingebed in de levendige Parijse uitgeverijwereld; de vergelijking met Lavoisier en met de revolutie van de chemische nomenclatuur; de chronologische nabijheid tot de Franse Revolutie: alles draagt bij aan het maken van dit volume tot een object waar wetenschap, cultuur, techniek en politieke geschiedenis samenkomen.

Zijn meest authentieke charme ligt misschien wel in zijn materiële aard. Die pagina’s vertellen niet alleen de geschiedenis van de chemie: ze zijn zelf een fragment van geschiedenis. Ze hebben meer dan twee eeuwen doorstaan en dragen nog altijd het spoor van een onherhaalbaar moment, toen Europa leerde de natuur met vernieuwde ogen te bekijken.

In dit opzicht is Fourcroy’s boek niet uitsluitend een oud wetenschappelijk traktaat. Het is een getuigenis van het Tijdperk der Verlichting, een relikwie van de geboorte van de moderne chemie en, tegelijk, een stille drempel waarlangs men de nieuwe wereld kon zien die op het punt stond geboren te worden.

Collation en staat van bewaring
Tomo Collation
Tome I XCIX, [1], 426 p.
Tome II [4], 523, [3] p.
Tome III [4], 547, [3] p.
Tome IV [4], 537, [1] p., 8 tekeningen/tabels gevouwen

Uitstekende staat van bewaring, zij het met opmerking van lichte vormentekening en enkele gaatjesvlekjes alleen op enkele pagina’s aan randen, zeer lichte slijtage aan de vouwlijnen van de platen maar over het geheel een uitstekend exemplaar van zeldzame verkrijgbaarheid

Spedizione
Express binnen slechts 24 uur arbeidsdagen in heel Europa terwijl voor landen buiten de EU 48 uur arbeiddagen