Leene - Noblesse du Brabant - 1705

DE NOBILITEIT VAN BRABANT TUSSEN HERALDICA EN CENSUUR: HET GROOTS TEATER VAN DE MACHT
Een fundamenteel werk voor de heraldieke en adellijke geschiedenis van de Zuidelijke Nederlanden, Théâtre de la Noblesse du Brabant vertegenwoordigt een van de meest ambitieuze pogingen tot genealogische systematisering in het vroege Europese achttiende eeuw. Gepubliceerd in 1705 en toegeschreven aan Jean Van der Leene, de eerste reër van de wapens van de Nederlanders, verzamelt het werk op rijpe wijze de oprichtingen van terreinen en heerlijkheden, de genealogieën van adellijke families, de ridderorden en de verleende stukken van de eerencourages. Zijn uitgeverlijke geschiedenis, gekenmerkt door censuurinterventies door bezwaren van betrokken families, maakt sommige kopieën buitengewoon zeldzaam en begeerd. Meer dan een puur repertoire, fungeert het boek als een instrument van politieke en sociale legitimatie, waarin de adel wordt gecodificeerd, geordend en zichtbaar gemaakt via de heraldieke taal.
MARKTWAARDE
Compleet exemplaren worden doorgaans aangetroffen tussen 800 en 1.000 euro; onvervangbare of goed bewaarde niet-censuurde exemplaren (“non châtrés”) kunnen hogere waarderingen bereiken, tot 1.200–1.500 euro.

FYSIEKE BESCHRIJVING EN STOF
Gelijklopend met de tijd gebonden band met volledig kalfsleer, rug met nerven; tekenen van slijtage en lichte schuren. Complex opgebouwd in meerdere secties: oprichtingen van terreinen, genealogieën, titels en concessies. Aanwezigheid van fouten in de nummering. Kaarten met vlekken en uniforme vergrijzing. Bij oude boeken, met een meerjarige geschiedenis, kunnen er enkele imperfecties aanwezig zijn die niet altijd in de beschrijving worden opgemerkt.
Collatie: pp. (2); 16 nn.; 224; 8 nn.; 42; 4 nn.; 404; 28 nn.; (2).

VOLLEDIGE TITELOMSCHRIJVING EN AUTEUR
Le Théâtre de la Noblesse du Brabant.
Liège, François Broncaert, 1705.
Jean Van der Leene (dit Plaetsaert).

CONTEX EN BETEKENIS
Het werk is ontstaan in een politiek uiterst delicate context: aan het begin van de achttiende eeuw bevinden de Zuidelijke Nederlanden zich in een periode van herdefiniëring van machtsstructuren, gekenmerkt door dynastieke spanningen tussen Spanje en het Heilige Roomse Rijk. In dit scenario is de adel niet alleen een sociale realiteit, maar een juridische en symbolische constructie die verdedigd en gelegitimeerd moet worden.

Het Théâtre de la Noblesse du Brabant stelt zich op als het officiële repertoire van dit systeem: het registreert de transformaties van de feodale domeinen, certificeert genealogieën en documenteert de concessies van titels en eerbewijzen. Juist deze normatieve functie maakte het echter het doelwit van beledigingen door families die men vond dat zij onjuist vertegenwoordigd werden. Er volgden censoriale ingrepen die delen van de tekst veranderden, wat leidde tot bibliografische varianten die vandaag de dag essentieel zijn voor de verzamelcultuur.

De kopieën die niet gecorrigeerd zijn, de zo genoemde “non châtrées”, behouden de oorspronkelijke tekst vóór de gedwongen wijzigingen en vormen nu een van de meest begeerde types.

BIOGRAFIE VAN DE AUTEUR
Jean Van der Leene, ook bekend als Plaetsaert, was de eerste reër van de Zuidelijke Nederlanden tussen het einde van de zeventiende en het begin van de achttiende eeuw. In die officiële rol was hij verantwoordelijk voor de registratie en certificering van wapenschilden, adellijke titels en genealogieën, en vervulde hij een cruciale functie in de controle en legitimering van de aristocratische elite.

Sinds het Bonvense en Habsburgse heraldiek-tradities, fungeerde Van der Leene als bemiddelaar tussen recht, geschiedenis en symbolische representatie van macht. Théâtre de la Noblesse du Brabant vormt zijn hoofdwerk en is een van de eerste systematische pogingen om genealogie van de adel om te vormen tot een georganiseerde documentaire discipline, wat vroegere benaderingen van de studie van Europese elites heeft voorspeld.

DRUKGESCHEIDENIS EN CIRKULATIE
De editie van 1705, gedrukt in Luik door François Broncaert, is ontsproten uit een project dat oorspronkelijk verbonden was met de Brusselse uitgeverswereld. De circulatie was voornamelijk regionaal, gericht op adellijke families, juristen en administratieve instellingen.

De na de druk doorgevoerde aanpassingen hebben verschillende varianten van de tekst voortgebracht, waardoor tegenwoordig het onderscheid tussen gecensureerde en niet gecensureerde exemplaren een centraal element is in bibliografische en verzamelwaardebepaling.

BIBLIOGRAFIE EN VERWIJZEN
Ghellinck de Vaernewyck, Bibliographie des ouvrages relatifs à l’histoire de Belgique, nr. 437.
de Theux,Bibliographie liégeoise, Liège, 1839, nr. 420/1.
de Jonghe, Introduction aux Listes des titres de noblesse, Bruxelles, 1847, pp. XX–XXV (over de gecensureerde en niet gecensureerde varianten).
Poplimont, Ch., La Belgique héraldique, Bruxelles, 1863–1867, vol. I, pp. 15–22 (over de heraldieke traditie van Brabant).
Rietstap, J.-B., Armorial général, Gouda, 1861, inleiding (Europese heraldiek-methodologie).
Stols, Eddy, Les Pays-Bas méridionaux et les structures nobiliaires à l’époque moderne, Bruxelles, 1980, pp. 95–120.
Bibliothèque royale de Belgique, Catalogue des imprimés anciens, section héraldique et généalogique, Bruxelles.