Italiaanse school (XVII) - Sant'Agnese

Italiaanse school; 18e eeuw.

“Sant'Agnese”.

Olie op doek. Gelinteld.
Ingelijst, circa 1800.
Afmetingen: 92 x 76 cm; 108 x 92 cm (met lijst).

Een devotionele afbeelding binnen de Italiaanse school, met een sobere en evenwichtige compositie en een monumentale, sculpturale figuur met een geïdealiseerd gezicht en een zoete, mystieke uitdrukking. Het licht weerspiegelt een begrip van het hedendaagse tenebrisme: een gerichte lichtinval die het schilderij binnenkomt vanuit de linkerbovenhoek en direct neerdaalt op de belangrijkste delen van het beeld, terwijl de rest gehuld blijft in een diffuse schaduw en tegelijk bijdraagt aan de opbouw van volumes en ruimten. Het afbeeldt Sant'Agnese, halffiguur, terwijl ze liefdevol een lam vasthoudt.

De naam Sant'Agnese komt van het Griekse bijvoeglijk naamwoord "agné", dat puur, kuis betekent. Aan de andere kant verbonden de Romeinen haar met het Latijnse zelfstandig naamwoord "agnus" (lam), hoewel er geen etymologische verbinding is. De legende van de heilige ontstaat uit deze populaire etymologie. Er werd gedacht dat zo'n naam een symbool (virgo casta) kon zijn in plaats van een echte persoon, vooral omdat het historische bestaan van Sant'Agnese twijfelachtig is. Aanvankelijk waren er twee onderscheiden tradities die verwezen naar twee martelaren met dezelfde naam, die later vermengd raakten. Volgens Sint-Ambrosius en Sint-Damasus was Agnese een meisje dat op twaalfjarige leeftijd gemarteld en onthoofd werd. Haar marteldood zou rond 305 hebben plaatsgevonden, tijdens de vervolging van Diocletianus. De andere Griekse traditie betreft een volwassen maagd. Volgens het Menologion van Basilius weigerde Agnese offers te brengen aan de goden. De twee tradities, Latijnse en Griekse, fusioneerden zich snel en werden verrijkt met nieuwe legendarische elementen, zoals het wonder van haar haar en mantel, populair gemaakt door de Legenda Aurea. De zoon van een prefect werd verliefd op haar, maar Agnese wees hem af en de suitor raakte in verdriet verzwakt. Haar vader, de prefect, riep haar naar het hof en kon haar niet dwingen met zijn zoon te huwen, en stelde haar voor de keuze tussen een offers aan de goden en de schande. Ze werd naakt naar een bordel gebracht; haar haren groeiden onmiddellijk en bedekten haar lichaam. Alsof die haardracht niet genoeg was, wikkelde een engel haar in een witte mantel. Ze is de eerste heilige die een attribuut heeft ontvangen (6e eeuw). Haar belangrijkste iconografische symbool is het witte lam, teken van haar zuiverheid. Het lam is niet alleen een allusie op haar naam, maar herinnert ook aan de visie die haar ouders hadden: acht dagen na haar dood zouden zij hun dochter verschijnen zien met een lam aan haar rechterkant. Het is ook herkenbaar aan de brandende vlammen die zich ervan verwijderen zonder haar aan te raken, aan het zwaard, het instrument van marteling, en aan de palm van het martelaarschap.